Difference between revisions of "Efecto de tipicidad"

From Dicionario galego de ecocrítica
Jump to: navigation, search
 
Line 1: Line 1:
por César Domínguez
+
por Paula Pais Tuñas
 
+
'''Efecto de tipicidad''' (francés: ''effet de typique''): construcción imagológica por la cual algo se presenta como distintivo de una identidad colectiva y, al mismo tiempo, la diferencia de otras identidades.
+
  
 +
'''Ecopedagoxía''' (inglés: ''ecopedagogy''): Tamén coñecida como pedagoxía da terra ou educación sustentable, é un movemento social, político e cultural orientado á cidadanía planetaria, que ten como finalidade a construción dunha cultura da sustentabilidade, dunha convivencia harmónica e respectuosa entre a natureza e os seres humanos.
  
 
== Definición extensa ==
 
== Definición extensa ==
El ''efecto de tipicidad'' hace referencia a una construcción imagológica que convierte una identidad colectiva en distintiva, específica con respecto a otras identidades, de las que se diferencia. Este doble sentido se contiene ya en el término ''típico'', que en la mayoría de las lenguas incluye un tipo en cuanto elemento representativo de una identidad, pero también ese mismo elemento en tanto que hace referencia a aquello que sitúa a esa identidad en un primer plano no sólo por ser representativo de ella, sino fundamentalmente por ser notable, destacable.
+
A ecopedagoxía consiste na interacción entre a educación para o entorno (protección para o entorno, defensa dos ecosistemas, redución da contaminación, etc.), o desenvolvemento económico global (produción de riqueza para todos -alimentos, saúde, benestar...-) e o progreso social (liberdade, igualdade, solidariedade, cooperación, etc.). Búscase entón, mediante a educación, cambiar o ollar das persoas, facendo converxer os dereitos humanos e os dereitos planetarios.
  
== Historia del concepto ==
+
Un dos seus propósitos é concienciar aos cidadáns das consecuencias que poden ocasionar accións, tanto individuais como colectivas, a novel global, e do que pode supor nun futuro para as novas xeracións. O cambio fundamental que propón a ecopedagoxía, confrontándoa co resto dos modelos pedagóxicos tradicionais, é a visión planetaria no seu conxunto (por enriba de xéneros, especies…), fronte a visión antropocéntrica imperante na actualidade.
El concepto de ''efecto de tipicidad'', originalmente en francés (''effet de typique'') fue formulado por primera vez por el imagólogo Joep Leerssen en un trabajo de 1997 titulado «L’Effet de typique». En este trabajo, Leerssen examina el tratado poetológico de Jules de la Mesnardière (1640), en concreto la sección en que se proponen los rasgos distintivos para personajes teatrales que representan distintas nacionalidades europeas. Según Leerssen, el tratadista es consciente de la ruda simplificación que cada lista de rasgos distintivos representa para las nacionalidades. Sin embargo, dicha simplificación responde a un objetivo superior, lograr una ficción convincente; de ahí que, en términos aristotélicos, la enumeración de rasgos distintivos se elabora sobre el principio de la verosimilitud, y no sobre una representación realista. «On the basis of this mimetic simplification, which we may term the epistemology of vraisemblance», afirma Leerssen (1997: 130), «national characters are reduced to a few “typical” traits».
+
  
Leerssen retoma este concepto en su artículo programático de 2000 «The Rhetoric of National Character», en el que proporciona una definición más concisa: «the conflation between the salient and the representative […]. Certain traits are singled out and foregrounded because they are typical in both senses of the term: they are held to be representative of the type, and they are unusual and remarkable» (Leerssen 2000: 283-284). En el manual colectivo editado por Manfred Beller y Leerssen, sin embargo, el concepto no cuenta con una entrada propia en el elenco de «Relevant Concepts, Related Disciplines», sino que se incluye dentro de la entrada dedicada a «Type, Typicality», debida al propio Leerssen, quien los presenta como términos sinónimos: «This “typicality effect” or "effet de typique" is ambivalent» (Leerssen 2007: 451). No hay una elaboración del concepto más desarrollada en este manual.
+
Proponse coma un novo modelo para unha civilización sostible, unha alternativa para a construción dunha sociedade sustentable. A creación deste novo paradigma, que ve a Terra coma unha soa comunidade, supón un reto, posto que implica cambios a nivel social, cultural e económico.
  
== Desarrollos ==
+
== Historia do concepto ==
A partir del vínculo inicial en el trabajo de 1997 entre el concepto de ''efecto de tipicidad'' y la ''Poètiqu''e de Jules de la Mesnardière, Leerssen allega el concepto a la dimensión constructivista del objeto de estudio imagológico, en este caso, a los «esquemas poéticos» (''poetical schemata'') que se imponen sobre la naturaleza contradictoria de la realidad empírica (Leerssen 1997: 131). Asimismo le permite trazar las fronteras entre afirmaciones imagológicas y no imagológicas, que dependen, en términos de lógica filosófica, del carácter distribuido o no, respectivamente, de la cualidad predicada: «"Spaniards are mortal" and "Spaniards are proud" work in different ways, and it is worth the effort to pin down that elusive difference in flavour. A philosophical logician could tell us that, although the subject-term "Spaniards" is distributed in both cases, the predicate-term "mortal" is not distributed whereas the predicate-term "proud" is, and that accordingly, "Spaniards are mortal" is a well-phrased proposition of the universally affirmative type, whereas the proposition "Spaniards are proud" is not» (Leerssen 1997: 132).
+
Xa na década dos oitenta, Gaston Pineau presenta o neoloxismo ecoformación, un concepto que se refire a unha educación especialmente ecoloxizada, ou sexa, baseada nunha dinámica relacional entre o ser humano, a sociedade e a natureza, de maneira que resulte sustentable no espazo e no tempo. A súa vez, inspírase nunha teoría que Rousseau anuncia no comezo da súa obra Emilio, e que recibe o nome de “os tres mestres”: a
 +
educación da natureza (o desenvolvemento das nosas facultades e dos nosos órganos); o uso (que nos amosa o que debemos facer dende o desenvolvemento e a educación dos homes); e a educación das cousas (o que adquirimos a través da nosa propia experiencia). En conxunto, contribúen á formación da persoa. Pineau fai unha aproximación entre esta teoría de Rousseau e a do “paradigma verde” de Edgar Morín. Concibe a vida coma unha conxunción de tres polos: o individuo, a especie e o medio ambiente.
  
En función de la estrecha dependencia empírica de la formulación del concepto ''efecto de tipicidad'' de la ''Poètique'' de Jules de la Mesnardière y del hecho de que la imagología se ha constituido como ''Europaforschung'', debe destacarse la especial relevancia del concepto para la comprensión nacional(ista) de Europa de acuerdo con la formulación de Leerssen: «it should be understood that this classification of Europe's cultural diversity according to nationality is a cognitive strategy, not to identify nations by their inner essence, but to distinguish them by their perceived differences» (1997: 132).
+
Unha década máis tarde, Francisco Gutiérrez acuña o concepto de ecopedagoxía, e desenvólveo no seu libro Ecopedagogía y Ciudadanía Planetaria. Case ao mesmo tempo, no Foro Global da Cumbre de Río de 1992, comezase a discutir sobre a importancia da educación ambiental, e polo tanto, da necesidade dunha pedagoxía da sustentabilidade. Considérase que o movemento foi consolidado en 1999 no Primeiro encontro
 +
internacional da Carta da Terra na Perspectiva da Educación, realizado en São Paulo. Levado a cabo entre os dias 23 e 26 de agosto de 1999, onde 17 países e 13 estados brasileiros representados por especialistas, profesionais e investigadores intercambiaron reflexións e experiencias sobre a cultura da sustentabilidade, ética e a práctica da non violencia. Foi organizado polo Instituto Paulo Freire e apoiado polo Consello da Terra e
 +
pola UNESCO, e alí xérase o documento marco da ecopedagoxía: Carta da pedagoxía: En defensa dunha pedagoxía da Terra. Na Asemblea Xeral de Clausura foron elaborados tres documentos: O documento fundacional do Movemento pola ecopedagoxía (froito da xuntanza antes citada, e organizada polo Instituto Paulo Freire), a Axenda de Compromisos 1999-2020, e unha Contribución dos Educadores á Carta da Terra.
  
== Ejemplificación ==
+
Paulo Freire, quen dá o nome á institución nomeada anteriormente, é unha das fontes principais das que bebe a ecopedagoxía. Este teórico de orixe brasileira é un dos máis influíntes do século XX. Del tómase unha das teorías fundamentais da pedagoxía da terra: o método de aprendizaxe a partir do cotián, emerxente dunha “educación problematizadora” (cuestionamento da propia aprendizaxe). Supón devolver a conexión entre o ser humano e a natureza, e acadar así a felicidade grazas as pequenas cousas que esta nos ofrece (aromas, sabores, emocións...). Segundo Freire, esta felicidade foi truncada coa instauración do capitalismo, que nos vende a felicidade coma un produto comercial. É preciso mudar a maneira de interpretar o medio ambiente, non coma un medio de explotación económica (segundo a lóxica capitalista), senón coma unha base experiencial da que parte a nosa educación, que busca o reencontro co noso medio.
En sus diversos trabajos, Leerssen reitera el ejemplo de la ''Poètique'' de Jules de la Mesnardière, con su elenco de los estereotipos correspondientes a diversas nacionalidades europeas en cuanto ilustración de lo que Iuri M. Lotman denominó «poética de la identidad» (Leerssen 1997: 129). Para Leerssen, el efecto de tipicidad es una muestra de la simplificación mimética (Leerssen 1997: 130), cuya máxima muestra estaría representada por lo que denomina imagema.
+
  
== Voces relacionadas ==
+
== Desenvolvementos ==
''Europaforschung''; imagema; imagología.
+
En 1996 créase en Brasilia a Escola da Natureza. A súa pretensión, como afirma Vera M. Lessa Catalão (doutora en Ciencias da Educación), é “funcionar como centro de intercambio e de irradiación dunha pedagoxía capaz de unir a ética, a cidadanía, e o medio ambiente como contidos da educación escolar”. Brasil, foi o lugar que Gaston Pineau considerou como máis idóneo para levar a cabo estas propostas da ecopedagoxía. Nesta
 +
escola traballaron con barro, origamis, chatarra, reciclaxes... A súa pretensión era a introdución da ecoformación dunha maneira científica no ámbito escolar.  
  
== Bibliografía ==
+
Brasil segue a ser un país pioneiro no desenvolvemento de programas que contribúan á preservación do medio ambiente. En outubro do ano 2017, Laís Fleury a directora da institución Alana, anunciou a creación do programa “Criança na Natureza”, un programa creado coa intención de que os nenos crezan aprendendo a respectar o medio que os rodea.  
* Beller, Manfred y Joep Leerssen, eds. 2007. ''Imagology. The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters. A Critical Survey''. Amsterdam: Rodopi.
+
  
* Leerssen, Joep. 1991. «Mimesis and Stereotype». ''Yearbook of European Studies'' 4 (''National Identity''): 165-175.
+
Para o desenvolvemento da ecopedagoxía estanse intentando levar a cabo, en distintos puntos do globo, unha serie de estratexias e o uso de ferramentas para concienciar a poboación e lograr a síntese entre o ser humano e a natureza. Falamos dende xogos, ata cartografía social (análise profunda dun territorio e as relacións e condicións de quen habita), ata as chamadas estratexias intra ou extramuros. As intramuros son aquelas que se realizan dentro dunha aula, e o papel do ecopedagogo é amosar que os temas ecolóxicos poden estar presentes en todas as materias ben sexan de matemáticas, de literatura, historia, etc. Por outra banda, as extramuros son aquelas pensadas para realizar ao aire libre, como andainas, sendeirismo, exploración e sensibilización coa natureza en xeral.
  
* Leerssen, Joep. 1997. «L’Effet de typique». ''Moeurs et images. Études d’imagologie européenne''. Ed. Alain Montandon. Clermont-Ferrand: Université Blaise Pascal. 129-134.
+
== Exemplificación ==
 +
Na cultura galega tiveron lugar algunhas obras vencelladas a este movemento que buscan a sensibilización, sobre todo, dos máis pequenos. Algúns exemplos son Fauna galega para nenos e nenas de Estanislao Fernández de la Cigoña editado pola Asociación Galega para a Cultura e a Ecoloxía.  
  
* Leerssen, Joep. 2007. «Type, Typicality». ''Imagology. The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters. A Critical Survey''. Eds. Manfred Beller y Joep Leerssen. Amsterdam: Rodopi. 450-451.
+
Ecoloxía na aula de María Solar (Editorial Lea), é unha ferramenta para a educación ambiental especializada en Galicia, dirixido tanto a educadores e pais como a nenos. Está pensado para a iniciación na conciencia ecolóxica e para que os nenos e nenas, saiban xestionar o futuro ambiental.
  
* Dyserinck, Hugo y Karl Ulrich Syndram, eds. 1992. ''Komparatistik und Europaforschung. Perspektiven vergleichender Literatur- und Kulturwissenschaft''. Bonn: Bouvier.
+
O libro-disco A música das árbores de Anxo Moure e Servando Barreiro, é unha obra na que se conxuga poesía, narración e música e onde se amosa a natureza coma un verdadeiro espectáculo que ofrece música e fermosos cadros das súas paisaxes.
 +
 
 +
Para os máis adultos, o Manual de horta ecolóxica editado pola Xunta de Galicia, Consellería do Medio Rural e do Mar. Nel explícase que a agricultura ecolóxica non só ten beneficios para o consumidor, senón que o obxectivo tamén é conseguir unha agricultura sostible, conservar a fertilidade do solo, empregar en maior medida posible os recursos renovables e reducir a contaminación das prácticas agrícolas. É unha maneira de
 +
reconciliar a terra, co seu explotador, pero dunha maneira beneficiosa para ambos.
 +
 
 +
== Voces relacionadas ==
 +
Ecoformación;  educación ambiental, desenvolvemento sustentábel, "ecoloxía".
 +
 
 +
== Bibliografía ==
 +
* Abril Hervás, David. 2015: “Ciudadanía, educación y complejidad: miradas desde la ecopedagogía”. En: Diálogo Andino. Nº 47, pp. 95-104.
 +
* Curtir a natureza é boa opção no Dia das Crianças. 2017. ECOBrasilia. [en liña] https://www.ecobrasilia.com.br/2017/10/12/curtir-a-natureza-e-boa-opcao-nodia-das-criancas/ [Consulta: 24/01/2018]
 +
* Gadotti, Moacir. 2002: Pedagogía de la Tierra. México D.F.: Siglo XXI Editores.
 +
* García Campos, Helio e Alatorre F., Gerardo. “La Cumbre de la Tierra y el Foro Global en Río de Janeiro, Junio 1992”. LAVIDA. [en liña] http://www.lavida.org.mx/sites/default/files/201308/4.03%20EL%20FORO%20GLOBAL%20EN%20RÍO%20DE%20JANEIRO.pdf [Consulta: 24/01/2018]
 +
* La Carta de la Tierra. [en liña]. www.cartadelatierra.org [Consulta: 18/01/2018].
 +
* López Guarín, Lina Yised e Pinilla M., Clara Inés. 2011. Módulo en Ecopedagogía. Fundación Universitaria del Área Andina. http://es.calameo.com/books/00075597165aaf6b27cdb [Consulta: 22/01/2018]
 +
* Manual de horta ecolóxica. 2015. Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. Santiago de Compostela. [en liña] http://mediorural.xunta.gal/fileadmin/arquivos/publicacions/2015/HortaEcoloxica/libro_horta_ecoloxica__web_.pdf [Consulta: 22/01/2018]
 +
* Unha ducia de agasallos para peques. Praza Pública. [en liña] http://praza.gal/ducia/183/agasallos-en-galego-para-peques/#flexslider-1 [Consulta: 24/01/2018]

Latest revision as of 10:28, 14 October 2018

por Paula Pais Tuñas

Ecopedagoxía (inglés: ecopedagogy): Tamén coñecida como pedagoxía da terra ou educación sustentable, é un movemento social, político e cultural orientado á cidadanía planetaria, que ten como finalidade a construción dunha cultura da sustentabilidade, dunha convivencia harmónica e respectuosa entre a natureza e os seres humanos.

Contents

Definición extensa

A ecopedagoxía consiste na interacción entre a educación para o entorno (protección para o entorno, defensa dos ecosistemas, redución da contaminación, etc.), o desenvolvemento económico global (produción de riqueza para todos -alimentos, saúde, benestar...-) e o progreso social (liberdade, igualdade, solidariedade, cooperación, etc.). Búscase entón, mediante a educación, cambiar o ollar das persoas, facendo converxer os dereitos humanos e os dereitos planetarios.

Un dos seus propósitos é concienciar aos cidadáns das consecuencias que poden ocasionar accións, tanto individuais como colectivas, a novel global, e do que pode supor nun futuro para as novas xeracións. O cambio fundamental que propón a ecopedagoxía, confrontándoa co resto dos modelos pedagóxicos tradicionais, é a visión planetaria no seu conxunto (por enriba de xéneros, especies…), fronte a visión antropocéntrica imperante na actualidade.

Proponse coma un novo modelo para unha civilización sostible, unha alternativa para a construción dunha sociedade sustentable. A creación deste novo paradigma, que ve a Terra coma unha soa comunidade, supón un reto, posto que implica cambios a nivel social, cultural e económico.

Historia do concepto

Xa na década dos oitenta, Gaston Pineau presenta o neoloxismo ecoformación, un concepto que se refire a unha educación especialmente ecoloxizada, ou sexa, baseada nunha dinámica relacional entre o ser humano, a sociedade e a natureza, de maneira que resulte sustentable no espazo e no tempo. A súa vez, inspírase nunha teoría que Rousseau anuncia no comezo da súa obra Emilio, e que recibe o nome de “os tres mestres”: a educación da natureza (o desenvolvemento das nosas facultades e dos nosos órganos); o uso (que nos amosa o que debemos facer dende o desenvolvemento e a educación dos homes); e a educación das cousas (o que adquirimos a través da nosa propia experiencia). En conxunto, contribúen á formación da persoa. Pineau fai unha aproximación entre esta teoría de Rousseau e a do “paradigma verde” de Edgar Morín. Concibe a vida coma unha conxunción de tres polos: o individuo, a especie e o medio ambiente.

Unha década máis tarde, Francisco Gutiérrez acuña o concepto de ecopedagoxía, e desenvólveo no seu libro Ecopedagogía y Ciudadanía Planetaria. Case ao mesmo tempo, no Foro Global da Cumbre de Río de 1992, comezase a discutir sobre a importancia da educación ambiental, e polo tanto, da necesidade dunha pedagoxía da sustentabilidade. Considérase que o movemento foi consolidado en 1999 no Primeiro encontro internacional da Carta da Terra na Perspectiva da Educación, realizado en São Paulo. Levado a cabo entre os dias 23 e 26 de agosto de 1999, onde 17 países e 13 estados brasileiros representados por especialistas, profesionais e investigadores intercambiaron reflexións e experiencias sobre a cultura da sustentabilidade, ética e a práctica da non violencia. Foi organizado polo Instituto Paulo Freire e apoiado polo Consello da Terra e pola UNESCO, e alí xérase o documento marco da ecopedagoxía: Carta da pedagoxía: En defensa dunha pedagoxía da Terra. Na Asemblea Xeral de Clausura foron elaborados tres documentos: O documento fundacional do Movemento pola ecopedagoxía (froito da xuntanza antes citada, e organizada polo Instituto Paulo Freire), a Axenda de Compromisos 1999-2020, e unha Contribución dos Educadores á Carta da Terra.

Paulo Freire, quen dá o nome á institución nomeada anteriormente, é unha das fontes principais das que bebe a ecopedagoxía. Este teórico de orixe brasileira é un dos máis influíntes do século XX. Del tómase unha das teorías fundamentais da pedagoxía da terra: o método de aprendizaxe a partir do cotián, emerxente dunha “educación problematizadora” (cuestionamento da propia aprendizaxe). Supón devolver a conexión entre o ser humano e a natureza, e acadar así a felicidade grazas as pequenas cousas que esta nos ofrece (aromas, sabores, emocións...). Segundo Freire, esta felicidade foi truncada coa instauración do capitalismo, que nos vende a felicidade coma un produto comercial. É preciso mudar a maneira de interpretar o medio ambiente, non coma un medio de explotación económica (segundo a lóxica capitalista), senón coma unha base experiencial da que parte a nosa educación, que busca o reencontro co noso medio.

Desenvolvementos

En 1996 créase en Brasilia a Escola da Natureza. A súa pretensión, como afirma Vera M. Lessa Catalão (doutora en Ciencias da Educación), é “funcionar como centro de intercambio e de irradiación dunha pedagoxía capaz de unir a ética, a cidadanía, e o medio ambiente como contidos da educación escolar”. Brasil, foi o lugar que Gaston Pineau considerou como máis idóneo para levar a cabo estas propostas da ecopedagoxía. Nesta escola traballaron con barro, origamis, chatarra, reciclaxes... A súa pretensión era a introdución da ecoformación dunha maneira científica no ámbito escolar.

Brasil segue a ser un país pioneiro no desenvolvemento de programas que contribúan á preservación do medio ambiente. En outubro do ano 2017, Laís Fleury a directora da institución Alana, anunciou a creación do programa “Criança na Natureza”, un programa creado coa intención de que os nenos crezan aprendendo a respectar o medio que os rodea.

Para o desenvolvemento da ecopedagoxía estanse intentando levar a cabo, en distintos puntos do globo, unha serie de estratexias e o uso de ferramentas para concienciar a poboación e lograr a síntese entre o ser humano e a natureza. Falamos dende xogos, ata cartografía social (análise profunda dun territorio e as relacións e condicións de quen habita), ata as chamadas estratexias intra ou extramuros. As intramuros son aquelas que se realizan dentro dunha aula, e o papel do ecopedagogo é amosar que os temas ecolóxicos poden estar presentes en todas as materias ben sexan de matemáticas, de literatura, historia, etc. Por outra banda, as extramuros son aquelas pensadas para realizar ao aire libre, como andainas, sendeirismo, exploración e sensibilización coa natureza en xeral.

Exemplificación

Na cultura galega tiveron lugar algunhas obras vencelladas a este movemento que buscan a sensibilización, sobre todo, dos máis pequenos. Algúns exemplos son Fauna galega para nenos e nenas de Estanislao Fernández de la Cigoña editado pola Asociación Galega para a Cultura e a Ecoloxía.

Ecoloxía na aula de María Solar (Editorial Lea), é unha ferramenta para a educación ambiental especializada en Galicia, dirixido tanto a educadores e pais como a nenos. Está pensado para a iniciación na conciencia ecolóxica e para que os nenos e nenas, saiban xestionar o futuro ambiental.

O libro-disco A música das árbores de Anxo Moure e Servando Barreiro, é unha obra na que se conxuga poesía, narración e música e onde se amosa a natureza coma un verdadeiro espectáculo que ofrece música e fermosos cadros das súas paisaxes.

Para os máis adultos, o Manual de horta ecolóxica editado pola Xunta de Galicia, Consellería do Medio Rural e do Mar. Nel explícase que a agricultura ecolóxica non só ten beneficios para o consumidor, senón que o obxectivo tamén é conseguir unha agricultura sostible, conservar a fertilidade do solo, empregar en maior medida posible os recursos renovables e reducir a contaminación das prácticas agrícolas. É unha maneira de reconciliar a terra, co seu explotador, pero dunha maneira beneficiosa para ambos.

Voces relacionadas

Ecoformación; educación ambiental, desenvolvemento sustentábel, "ecoloxía".

Bibliografía