Difference between revisions of "Ecopedagoxía"

From Dicionario galego de ecocrítica
Jump to: navigation, search
Line 4: Line 4:
  
 
== Definición extensa ==
 
== Definición extensa ==
Un clásico, según la Real Academia Española, se refiere a un autor o una obra que se tiene por modelo digno de imitación en cualquier arte o ciencia, pero aún así nos encontramos ante un término cuya definición presenta divergencias.
+
A ecopedagoxía consiste na interacción entre a educación para o entorno (protección para o entorno, defensa dos ecosistemas, redución da contaminación, etc.), o desenvolvemento económico global (produción de riqueza para todos -alimentos, saúde, benestar...-) e o progreso social (liberdade, igualdade, solidariedade, cooperación, etc.). Búscase entón, mediante a educación, cambiar o ollar das persoas, facendo converxer os dereitos humanos e os dereitos planetarios.  
  
Aplicado al campo de la literatura existen diferentes acepciones, por ejemplo, en términos horacianos, un clásico es un libro que ha perdurado a lo largo del tiempo (''est vetus atque probus, centum qui perfict annos''). Desde otro punto de vista, y con el cual coinciden muchos autores, se definiría como una obra que supera los límites del tiempo, es decir, que retiene un significado en épocas venideras. El clásico es un libro que ha perdurado a lo largo de los años y que puede ser leído alegóricamente en una clave que tiene significado fuera del contexto espacio-temporal en el que se formó. Así, el clásico habla a través de las épocas y de los lugares, representando ideales, experiencias, construcciones culturales y mentalidades.
+
Un dos seus propósitos é concienciar aos cidadáns das consecuencias que poden ocasionar accións, tanto individuais como colectivas, a novel global, e do que pode supor nun futuro para as novas xeracións. O cambio fundamental que propón a ecopedagoxía, confrontándoa co resto dos modelos pedagóxicos tradicionais, é a visión planetaria no seu conxunto (por enriba de xéneros, especies…), fronte a visión antropocéntrica imperante na actualidade.  
  
Otro punto de vista sería el aportado por Zbigniew Hebert, autor polaco del siglo XX, que nos presenta lo clásico como oposición a la barbarie. Y es que tras la caída del Imperio Romano, entre los bárbaros del Norte la escritura era poco común: la palabra ''runa'' significa misterio, secreto, cosa escondida. La barbarie residía precisamente en la concepción de la escritura como medio para conservar secreta una cosa, como un amuleto, como representación de la magia. Así, la civilización tendría la literatura como estandarte y por lo tanto sería la que produciría obras dignas de ser consideradas ''clásicos''.
+
Proponse coma un novo modelo para unha civilización sostible, unha alternativa para a construción dunha sociedade sustentable. A creación deste novo paradigma, que ve a Terra coma unha soa comunidade, supón un reto, posto que implica cambios a nivel social, cultural e económico.
  
Además de estos conceptos, podríamos decir que una obra podría ser considerada un clásico siempre cuando se adapte a unos determinados cánones estéticos y siga los considerados “valores clásicos”.
+
== Historia d0 concepto ==
 +
Xa na década dos oitenta, Gaston Pineau presenta o neoloxismo ecoformación, un concepto que se refire a unha educación especialmente ecoloxizada, ou sexa, baseada nunha dinámica relacional entre o ser humano, a sociedade e a natureza, de maneira que resulte sustentable no espazo e no tempo. A súa vez, inspírase nunha teoría que Rousseau anuncia no comezo da súa obra Emilio, e que recibe o nome de “os tres mestres”: a educación da natureza (o desenvolvemento das nosas facultades e dos nosos órganos); o uso (que nos amosa o que debemos facer dende o desenvolvemento e a educación dos homes); e a educación das cousas (o que adquirimos a través da nosa propia experiencia). En conxunto, contribúen á formación da persoa. Pineau fai unha aproximación entre esta teoría de Rousseau e a do “paradigma verde” de Edgar Morín. Concibe a vida coma unha conxunción de tres polos: o individuo, a especie e o medio ambiente.
  
A pesar de todo, el concepto de ''clásico'' puede ser muy relativo. Una determinada obra puede ser considerada un clásico y luego dejar de serlo, o viceversa. Según John Maxwell Coetzee, en su obra ''Costas Extrañas'', este término está sujeto a un fuerte relativismo, ya que está condicionado por la crítica y el historicismo.
+
Unha década máis tarde, Francisco Gutiérrez acuña o concepto de ecopedagoxía, e desenvólveo no seu libro Ecopedagogía y Ciudadanía Planetaria. Case ao mesmo tempo, no Foro Global da Cumbre de Río de 1992, comezase a discutir sobre a importancia da educación ambiental, e polo tanto, da necesidade dunha pedagoxía da sustentabilidade.  
  
== Historia del concepto ==
+
Considérase que o movemento foi consolidado en 1999 no Primeiro encontro internacional da Carta da Terra na Perspectiva da Educación, realizado en São Paulo. Levado a cabo entre os dias 23 e 26 de agosto de 1999, onde 17 países e 13 estados brasileiros representados por  especialistas, profesionais e investigadores intercambiaron reflexións e experiencias sobre a cultura da sustentabilidade, ética e a práctica da non violencia. Foi organizado polo Instituto Paulo Freire e apoiado polo Consello da Terra e pola UNESCO, e alí xérase o documento marco da ecopedagoxía: Carta da pedagoxía: En defensa dunha pedagoxía da Terra. Na Asemblea Xeral de Clausura foron elaborados tres documentos: O documento fundacional do Movemento pola ecopedagoxía (froito da xuntanza antes citada, e organizada polo Instituto Paulo Freire), a Axenda de
Reiterando que la idea de clásico no es un concepto universal, sino que acepta diversos puntos de vista, no podemos hablar de la historia de ese término de forma general; debemos, pues, acotarla a una determinada zona. Centrándonos en el marco europeo occidental y, de acuerdo con Thomas Stearns Eliot, podríamos hablar de la ''Eneida'' de Virgilio como clásico original, ya que el autor anglo-estadounidense consideraba la cultura europea como la descendiente directa de la Roma clásica. Sin embargo, Coetzee entre otros autores ponen en tela de juicio el concepto de “latinidad”, pues si bien Francia, Italia o España pertenecen a este ámbito europeísta, Europa no se restringe a estos países; además, la identidad europea de Inglaterra también es susceptible de estudio. De este modo, la vinculación de la Roma de Virgilio con el conjunto de Europa considerado por Eliot no parece criterio suficiente para afirmar tan rotundamente que no hubiera clásico anterior a la ''Eneida''.
+
Compromisos 1999-2020, e unha Contribución dos Educadores á Carta da Terra.
  
== Desarrollos ==
+
Paulo Freire, quen dá o nome á institución nomeada anteriormente, é unha das fontes principais das que bebe a ecopedagoxía. Este teórico de orixe brasileira é un dos máis influíntes do século XX. Del tómase unha das teorías fundamentais da pedagoxía da terra: o método de aprendizaxe a partir do cotián, emerxente dunha “educación problematizadora” (cuestionamento da propia aprendizaxe). Supón devolver a conexión entre o ser humano e a natureza, e acadar así a felicidade grazas as pequenas cousas que esta nos ofrece (aromas, sabores, emocións...). Segundo Freire, esta felicidade foi truncada coa instauración do capitalismo, que nos vende a felicidade coma un produto comercial. É preciso mudar a maneira de interpretar o medio ambiente, non coma un medio de explotación económica (segundo a lóxica capitalista), senón coma unha base experiencial da que parte a nosa educación, que busca o reencontro co noso medio.
Si consideramos que las obras que forman parte de la literatura mundial han de ser, según la ''Antología Longman'' de David Damrosch, las que han circulado más allá de su lugar de producción y las que han ganado en traducción, concluimos que los clásicos son el objeto de estudio de la literatura mundial.  
+
  
Respecto a esto, hemos de tener en cuenta, asimismo, la postura del comparatista eslovaco Diuril Diuringer, que describe la literatura mundial como el "conjunto selecto de obras literarias, fundamentada esta selección en la aplicación de criterios históricos y literarios, con un predominio absoluto de la axiología". En este contexto, estaríamos hablando, por lo tanto, de lo que entendemos por clásico, coincidiendo, de este modo, con el punto de vista de Damrosch, planteado anteriormente.  
+
== Desenvolvementos ==
 +
En 1996 créase en Brasilia a Escola da Natureza. A súa pretensión, como afirma Vera M. Lessa Catalão (doutora en Ciencias da Educación), é “funcionar como centro de intercambio e de irradiación dunha pedagoxía capaz de unir a ética, a cidadanía, e o medio ambiente como contidos da educación escolar”. Brasil, foi o lugar que Gaston Pineau considerou como máis idóneo para levar a cabo estas propostas da ecopedagoxía. Nesta escola traballaron con barro, origamis, chatarra, reciclaxes... A súa pretensión era a introdución da ecoformación dunha maneira científica no ámbito escolar.  
  
Hay divergencias en cuanto a la definición del concepto de clásico. Como clásico entendemos toda obra que tiene una tradición literaria, es decir, que tiene algo que la hace perdurar en la historia literaria. Pero Eliot proporciona una idea dispar para ello, las obras que él considera clásicos son aquellas que históricamente no existen simultáneamente, pero desde el punto de vista de la lectura sí, es decir que puedes realizar la lectura de dos obras al mismo tiempo. ¿Cómo se consigue que una obra pase a ser considerada como clásica según este crítico literario? Para él es necesario que el autor sufra una despersonalización, es decir, una extinción de la personalidad, debe renunciar a sí mismo para adoptar la tradición y que así su obra sea considerada como un clásico literario. Si seguimos analizando la doctrina de Eliot, nos deja entrever que para él es más necesario la individualidad de un autor que la despersonalización de este, porque para contribuir a la tradición literaria es preferible una obra no clásica pero que posea una individualidad.
+
Brasil segue a ser un país pioneiro no desenvolvemento de programas que contribúan á preservación do medio ambiente. En outubro do ano 2017, Laís Fleury a directora da institución Alana, anunciou a creación do programa “Criança na Natureza”, un programa creado coa intención de que os nenos crezan aprendendo a respectar o medio que os rodea.  
  
== Ejemplificación ==
+
Para o desenvolvemento da ecopedagoxía estanse intentando levar a cabo, en distintos puntos do globo, unha serie de estratexias e o uso de ferramentas para concienciar a poboación e lograr a síntese entre o ser humano e a natureza. Falamos dende xogos, ata cartografía social (análise profunda dun territorio e as relacións e condicións de quen habita), ata as chamadas estratexias intra ou extramuros. As intramuros son aquelas que se realizan dentro dunha aula, e o papel do ecopedagogo é amosar que os temas ecolóxicos poden estar presentes en todas as materias ben sexan de matemáticas, de literatura, historia, etc. Por outra banda, as extramuros son aquelas pensadas para realizar ao aire libre, como andainas, sendeirismo, exploración e sensibilización coa natureza en xeral
=== Antigüedad ===
+
* Gilgamesh (poema épico anónimo, c. 1400 a.C)
+
* La Ilíada (Homero, siglo VIII a.C.)
+
* La Odisea (Homero, siglo VIII a.C.)
+
* La Eneida (Virgilio, siglo I a.C.)
+
* El arte de la guerra (Sun Tzu, siglo IV a.C)
+
+
=== Edad Media ===
+
* La divina comedia (Dante Alighieri, c. 1304-1321)
+
* Las mil y una noches (Muhammed el-Gahshigar, siglo IX)
+
* El cantar de Mio Cid (anónimo, c. 1200)
+
+
=== Edad Moderna y Renacimiento ===
+
* Don Quijote de la Mancha (Miguel de Cervantes, 1605-1615)
+
* Decameron (Giovanni Bocaccio, 1351-1353)
+
* Hamlet (William Shakespeare, 1605)
+
* El Lazarillo de Tormes (anónimo, 1554)
+
* La Celestina (Fernando de Rojas, 1499)
+
* La vida es sueño (Calderón de la Barca, 1635)
+
* Robinson Crusoe (Daniel Dafoe, 1719)
+
* Fuenteovejuna (Lope de Vega, 1618)
+
+
=== Romanticismo y siglo XX ===
+
* Crimen y castigo (Fiodor Dostoievski, 1866)
+
* Drácula (Bram Stocker, 1897)
+
* Los miserables (Victor Hugo, 1862)
+
* Orgullo y prejuicio (Jane Austen, 1813)
+
* Las aventuras de Alicia en el país de las maravillas (Lewis Carroll, 1865)
+
* Las aventuras de Sherlock Homes (Arthur Conan Doyle, 1892)
+
* Viaje al centro de la tierra (Julio Verne, 1864)
+
* Fausto (Johann Wolfgang von Goethe, 1806)
+
* Frankenstein (Mary Shelley, 1818)
+
* La isla del tesoro (Robert Louis Stevenson,1883)
+
* El Señor de los Anillos (J. R. R. Tolkien, 1955)
+
* La metamorfosis (Franz Kafka, 1915)
+
* El principito (Antoine de Saint-Exupéry, 1943)
+
* Guerra y paz (León Tolstoi, 1865)
+
* Un mundo feliz (Aldous Huxley, 1932)
+
  
== Voces relacionadas ==
+
== Exemplificación ==
[[literatura nacional]]; literatura mundial; [[literatura clásica]]; [[literatura global]]; [[tradición]]; [[tradición literaria]]; tradición oral; [[weltliteratur]]; [[transculturación literaria]]; [[talento individual]]; [[literatura epicórica]].
+
Na cultura galega tiveron lugar algunhas obras vencelladas a este movemento que buscan a sensibilización, sobre todo, dos máis pequenos. Algúns exemplos son Fauna galega para nenos e nenas de Estanislao Fernández de la Cigoña editado pola Asociación Galega para a Cultura e a Ecoloxía.  
  
== Bibliografía ==
+
Ecoloxía na aula de María Solar (Editorial Lea), é unha ferramenta para a educación ambiental especializada en Galicia, dirixido tanto a educadores e pais como a nenos. Está pensado para a iniciación na conciencia ecolóxica e para que os nenos e nenas, saiban xestionar o futuro ambiental.
* Coetzee, J. M.: "¿Qué es un clásico?", una conferencia” (1991) en ''Costas extrañas''. Ed. Debate. Ensayos, 1986-1999, trad. Pedro Lena. Barcelona 2005, pp. 11-29.
+
  
* Calvino, I.: "Por qué leer los clásicos" en ''Por qué leer los clásicos''. Trad. Aurora Bernárdez. Ed. Siruela, Madrid, 2009, pp 13-20.
+
O libro-disco A música das árbores de Anxo Moure e Servando Barreiro, é unha obra na que se conxuga poesía, narración e música e onde se amosa a natureza coma un verdadeiro espectáculo que ofrece música e fermosos cadros das súas paisaxes.
  
* Eliot, T. S.: ''La tradición y el talento individual''. Universidad Nacional Autónoma de México. México, 1920.
+
Para os máis adultos, o Manual de horta ecolóxica editado pola Xunta de Galicia, Consellería do Medio Rural e do Mar. Nel explícase que a agricultura ecolóxica non só ten beneficios para o consumidor, senón que o obxectivo tamén é conseguir unha agricultura sostible, conservar a fertilidade do solo, empregar en maior medida posible os recursos renovables e reducir a contaminación das prácticas agrícolas. É unha maneira de reconciliar a terra, co seu explotador, pero dunha maneira beneficiosa para ambos.
 +
 
 +
== Voces relacionadas ==
 +
ecoformación, educación ambiental, desenvolvemento sustentábel, [[ecoloxía]].
 +
 
 +
== Bibliografía ==
 +
* Abril Hervás, David. 2015: “Ciudadanía, educación y complejidad: miradas desde la ecopedagogía”. En: Diálogo Andino. Nº 47, pp. 95-104.
 +
* Curtir a natureza é boa opção no Dia das Crianças. 2017. ECOBrasilia. [en liña] https://www.ecobrasilia.com.br/2017/10/12/curtir-a-natureza-e-boa-opcao-nodia-das-criancas/ [Consulta: 24/01/2018]
 +
* Gadotti, Moacir. 2002: Pedagogía de la Tierra. México D.F.: Siglo XXI Editores.
 +
* García Campos, Helio e Alatorre F., Gerardo. “La Cumbre de la Tierra y el Foro Global en Río de Janeiro, Junio 1992”. LAVIDA. [en liña] http://www.lavida.org.mx/sites/default/files/201308/4.03%20EL%20FORO%20GLOBAL%20EN%20RÍO%20DE%20JANEIRO.pdf [Consulta: 24/01/2018]
 +
* La Carta de la Tierra. [en liña]. www.cartadelatierra.org [Consulta: 18/01/2018].
 +
* López Guarín, Lina Yised e Pinilla M., Clara Inés. 2011. Módulo en Ecopedagogía. Fundación Universitaria del Área Andina. http://es.calameo.com/books/00075597165aaf6b27cdb [Consulta: 22/01/2018]
 +
* Manual de horta ecolóxica. 2015. Xunta de Galicia. Consellería do Medio Rural e do Mar. Santiago de Compostela. [en liña] http://mediorural.xunta.gal/fileadmin/arquivos/publicacions/2015/HortaEcoloxica/libro_horta_ecoloxica__web_.pdf [Consulta: 22/01/2018]
 +
* Unha ducia de agasallos para peques. Praza Pública. [en liña] http://praza.gal/ducia/183/agasallos-en-galego-para-peques/#flexslider-1 [Consulta: 24/01/2018]

Revision as of 10:43, 14 October 2018

por Paula Pais Tuñas

Ecopedagoxía (do inglés ecopedagogy): movemento social, político e cultural orientado á cidadanía planetaria, que ten como finalidade a construción dunha cultura da sustentabilidade, dunha convivencia harmónica e respectuosa entre a natureza e os seres humanos. Tamén é coñecida coma 'pedagoxía da terra' ou 'educación sustentábel'.

Contents

Definición extensa

A ecopedagoxía consiste na interacción entre a educación para o entorno (protección para o entorno, defensa dos ecosistemas, redución da contaminación, etc.), o desenvolvemento económico global (produción de riqueza para todos -alimentos, saúde, benestar...-) e o progreso social (liberdade, igualdade, solidariedade, cooperación, etc.). Búscase entón, mediante a educación, cambiar o ollar das persoas, facendo converxer os dereitos humanos e os dereitos planetarios.

Un dos seus propósitos é concienciar aos cidadáns das consecuencias que poden ocasionar accións, tanto individuais como colectivas, a novel global, e do que pode supor nun futuro para as novas xeracións. O cambio fundamental que propón a ecopedagoxía, confrontándoa co resto dos modelos pedagóxicos tradicionais, é a visión planetaria no seu conxunto (por enriba de xéneros, especies…), fronte a visión antropocéntrica imperante na actualidade.

Proponse coma un novo modelo para unha civilización sostible, unha alternativa para a construción dunha sociedade sustentable. A creación deste novo paradigma, que ve a Terra coma unha soa comunidade, supón un reto, posto que implica cambios a nivel social, cultural e económico.

Historia d0 concepto

Xa na década dos oitenta, Gaston Pineau presenta o neoloxismo ecoformación, un concepto que se refire a unha educación especialmente ecoloxizada, ou sexa, baseada nunha dinámica relacional entre o ser humano, a sociedade e a natureza, de maneira que resulte sustentable no espazo e no tempo. A súa vez, inspírase nunha teoría que Rousseau anuncia no comezo da súa obra Emilio, e que recibe o nome de “os tres mestres”: a educación da natureza (o desenvolvemento das nosas facultades e dos nosos órganos); o uso (que nos amosa o que debemos facer dende o desenvolvemento e a educación dos homes); e a educación das cousas (o que adquirimos a través da nosa propia experiencia). En conxunto, contribúen á formación da persoa. Pineau fai unha aproximación entre esta teoría de Rousseau e a do “paradigma verde” de Edgar Morín. Concibe a vida coma unha conxunción de tres polos: o individuo, a especie e o medio ambiente.

Unha década máis tarde, Francisco Gutiérrez acuña o concepto de ecopedagoxía, e desenvólveo no seu libro Ecopedagogía y Ciudadanía Planetaria. Case ao mesmo tempo, no Foro Global da Cumbre de Río de 1992, comezase a discutir sobre a importancia da educación ambiental, e polo tanto, da necesidade dunha pedagoxía da sustentabilidade.

Considérase que o movemento foi consolidado en 1999 no Primeiro encontro internacional da Carta da Terra na Perspectiva da Educación, realizado en São Paulo. Levado a cabo entre os dias 23 e 26 de agosto de 1999, onde 17 países e 13 estados brasileiros representados por especialistas, profesionais e investigadores intercambiaron reflexións e experiencias sobre a cultura da sustentabilidade, ética e a práctica da non violencia. Foi organizado polo Instituto Paulo Freire e apoiado polo Consello da Terra e pola UNESCO, e alí xérase o documento marco da ecopedagoxía: Carta da pedagoxía: En defensa dunha pedagoxía da Terra. Na Asemblea Xeral de Clausura foron elaborados tres documentos: O documento fundacional do Movemento pola ecopedagoxía (froito da xuntanza antes citada, e organizada polo Instituto Paulo Freire), a Axenda de Compromisos 1999-2020, e unha Contribución dos Educadores á Carta da Terra.

Paulo Freire, quen dá o nome á institución nomeada anteriormente, é unha das fontes principais das que bebe a ecopedagoxía. Este teórico de orixe brasileira é un dos máis influíntes do século XX. Del tómase unha das teorías fundamentais da pedagoxía da terra: o método de aprendizaxe a partir do cotián, emerxente dunha “educación problematizadora” (cuestionamento da propia aprendizaxe). Supón devolver a conexión entre o ser humano e a natureza, e acadar así a felicidade grazas as pequenas cousas que esta nos ofrece (aromas, sabores, emocións...). Segundo Freire, esta felicidade foi truncada coa instauración do capitalismo, que nos vende a felicidade coma un produto comercial. É preciso mudar a maneira de interpretar o medio ambiente, non coma un medio de explotación económica (segundo a lóxica capitalista), senón coma unha base experiencial da que parte a nosa educación, que busca o reencontro co noso medio.

Desenvolvementos

En 1996 créase en Brasilia a Escola da Natureza. A súa pretensión, como afirma Vera M. Lessa Catalão (doutora en Ciencias da Educación), é “funcionar como centro de intercambio e de irradiación dunha pedagoxía capaz de unir a ética, a cidadanía, e o medio ambiente como contidos da educación escolar”. Brasil, foi o lugar que Gaston Pineau considerou como máis idóneo para levar a cabo estas propostas da ecopedagoxía. Nesta escola traballaron con barro, origamis, chatarra, reciclaxes... A súa pretensión era a introdución da ecoformación dunha maneira científica no ámbito escolar.

Brasil segue a ser un país pioneiro no desenvolvemento de programas que contribúan á preservación do medio ambiente. En outubro do ano 2017, Laís Fleury a directora da institución Alana, anunciou a creación do programa “Criança na Natureza”, un programa creado coa intención de que os nenos crezan aprendendo a respectar o medio que os rodea.

Para o desenvolvemento da ecopedagoxía estanse intentando levar a cabo, en distintos puntos do globo, unha serie de estratexias e o uso de ferramentas para concienciar a poboación e lograr a síntese entre o ser humano e a natureza. Falamos dende xogos, ata cartografía social (análise profunda dun territorio e as relacións e condicións de quen habita), ata as chamadas estratexias intra ou extramuros. As intramuros son aquelas que se realizan dentro dunha aula, e o papel do ecopedagogo é amosar que os temas ecolóxicos poden estar presentes en todas as materias ben sexan de matemáticas, de literatura, historia, etc. Por outra banda, as extramuros son aquelas pensadas para realizar ao aire libre, como andainas, sendeirismo, exploración e sensibilización coa natureza en xeral

Exemplificación

Na cultura galega tiveron lugar algunhas obras vencelladas a este movemento que buscan a sensibilización, sobre todo, dos máis pequenos. Algúns exemplos son Fauna galega para nenos e nenas de Estanislao Fernández de la Cigoña editado pola Asociación Galega para a Cultura e a Ecoloxía.

Ecoloxía na aula de María Solar (Editorial Lea), é unha ferramenta para a educación ambiental especializada en Galicia, dirixido tanto a educadores e pais como a nenos. Está pensado para a iniciación na conciencia ecolóxica e para que os nenos e nenas, saiban xestionar o futuro ambiental.

O libro-disco A música das árbores de Anxo Moure e Servando Barreiro, é unha obra na que se conxuga poesía, narración e música e onde se amosa a natureza coma un verdadeiro espectáculo que ofrece música e fermosos cadros das súas paisaxes.

Para os máis adultos, o Manual de horta ecolóxica editado pola Xunta de Galicia, Consellería do Medio Rural e do Mar. Nel explícase que a agricultura ecolóxica non só ten beneficios para o consumidor, senón que o obxectivo tamén é conseguir unha agricultura sostible, conservar a fertilidade do solo, empregar en maior medida posible os recursos renovables e reducir a contaminación das prácticas agrícolas. É unha maneira de reconciliar a terra, co seu explotador, pero dunha maneira beneficiosa para ambos.

Voces relacionadas

ecoformación, educación ambiental, desenvolvemento sustentábel, ecoloxía.

Bibliografía